2026-yilda O‘zbekistonda xususiy korxona: bu nima, qanday ochiladi va qachon tanlash kerak
Xususiy korxona YaTT va MChJdan nimasi bilan farq qiladi va nima uchun bugun uni kam tanlashadi

Mundarija
- Xususiy korxona nima
- Xususiy korxona qarzlari uchun kim javob beradi
- Xususiy korxonani kim boshqaradi
- Ustav fondi
- Xususiy korxona, YaTT va MChJ: qisqacha farqlar
- Soliqlar va mulkdorning daromadi
- Xususiy korxonani kim ochishi mumkin
- Xususiy korxonani qanday ochish kerak
- Xususiy korxona qachon mos keladi, qachon MChJ yaxshiroq
- Xususiy korxonani sotish, o‘zgartirish yoki yopish
Xususiy korxona — O‘zbekistondagi eng qadimgi biznes shakllaridan biri. Yakka tartibdagi tadbirkor (YaTT) va MChJ o‘rtasidagi oraliq shakl izlanganda u ko‘pincha esga olinadi: yuridik shaxs, lekin bitta egasi bor va hamkorlarsiz. Quyida xususiy korxona qonunga ko‘ra qanday tashkil etilgani, YaTT va MChJdan nimasi bilan farq qilishi, uni qanday ochish va bu shakl qaysi hollarda haqiqatan ham o‘zini oqlashini ko‘rib chiqamiz.
Xususiy korxona nima
«Xususiy korxona to‘g‘risida»gi 558-II-son Qonunga ko‘ra, xususiy korxona — mulkdor, ya’ni bitta jismoniy shaxs tomonidan tashkil etiladigan va boshqariladigan tijorat tashkiloti (3-modda). Asosiy belgilari:
- u yuridik shaxs. Xususiy korxonaning alohida mol-mulki bor, u o‘z nomidan shartnomalar tuzadi, hisob ochadi va sudda ishtirok etadi;
- mulkdor faqat bitta va u doim jismoniy shaxs. Kompaniya yoki bir necha kishi xususiy korxona ta’sis eta olmaydi;
- ta’sis hujjati — faqat ustav (10-modda). MChJdagi kabi ta’sis shartnomasi, umumiy yig‘ilish bayonnomalari va boshqa korporativ tartiblar yo‘q: qarorlarni mulkdor qabul qiladi;
- nomida «xususiy korxona» so‘zlari yoki qonunda belgilangan «XK» qisqartmasi bo‘lishi shart (4-modda);
- faoliyat turlari cheklanmagan: xususiy korxona qonun bilan taqiqlanmagan har qanday faoliyat bilan shug‘ullanishi mumkin (22-modda). Bu bilan u faoliyat turlari ro‘yxati yopiq bo‘lgan YaTTdan farq qiladi.
Xususiy korxona qarzlari uchun kim javob beradi
Xususiy korxona o‘z majburiyatlari bo‘yicha o‘ziga tegishli barcha mol-mulk bilan javob beradi. Ammo korxona mol-mulki yetmasa, hisob-kitobga mulkdor jalb qilinadi: u shaxsiy mol-mulki bilan subsidiar javobgar bo‘ladi (Qonunning 3-moddasi, Fuqarolik kodeksining 329-moddasi).
Xususiy korxonani kim boshqaradi
Mulkdor korxonaga shaxsan rahbarlik qilishi shart (14–15-moddalar). U ishonchnomasiz korxona nomidan ish yuritadi, pul mablag‘lari va mol-mulkni tasarruf etadi, shartnomalar, shu jumladan mehnat shartnomalarini tuzadi, hisob ochadi va buyruqlar chiqaradi.
MChJdagi kabi direktor yollab, boshqaruvni unga topshirib bo‘lmaydi. Qonun faqat vaqtinchalik rahbarga yo‘l qo‘yadi: mulkdor o‘zi yo‘qligi davrida yozma qaror bilan rahbar vazifalarini boshqa jismoniy shaxsga yuklaydi va uning mol-mulkni tasarruf etish huquqini cheklashi mumkin (16-modda).
Ustav fondi
Xususiy korxonada ustav fondining eng kam miqdori yo‘q — uni mulkdorning o‘zi belgilaydi va u bo‘linmaydi (12-modda). Hissa pul, qimmatli qog‘ozlar, mol-mulk yoki mulkiy huquqlar ko‘rinishida bo‘lishi mumkin.
MChJda bo‘lmagan bitta xususiyat bor: ustav fondiga kiritiladigan mol-mulkni mulkdorning o‘zi baholaydi (12-modda). MChJda qiymati 10 000 BHMdan ortiq mol-mulkni baholash tashkiloti baholashi kerak («Mas’uliyati cheklangan jamiyatlar to‘g‘risida»gi Qonunning 15-moddasi).
Agar mulkdor oila a’zolarining umumiy mulki bo‘lgan mol-mulkni, masalan, turmush o‘rtog‘i bilan birgalikda orttirilgan mulkni kiritsa, barcha mulkdorlarning notarial tasdiqlangan roziligi kerak (12-modda). Ikkinchi va har bir keyingi moliya yili yakunida korxonaning sof aktivlari ustav fondidan kam bo‘lib chiqsa, fondni kamaytirish kerak bo‘ladi (13-modda) — bu qoida MChJ uchun ham amal qiladi.
Xususiy korxona, YaTT va MChJ: qisqacha farqlar
| YaTT | Xususiy korxona | MChJ |
Yuridik shaxs | Yo‘q | Ha | Ha |
Egalari | Bitta jismoniy shaxs | Bitta jismoniy shaxs | 1 tadan 50 tagacha jismoniy va yuridik shaxslar |
Qarzlar bo‘yicha javobgarlik | Butun shaxsiy mol-mulki bilan | Korxona mol-mulki, yetmasa — mulkdorning shaxsiy mol-mulki bilan | Faqat ulushi doirasida |
Faoliyat turlari | Yopiq ro‘yxat | Qonun bilan taqiqlanmagan har qanday | Qonun bilan taqiqlanmagan har qanday |
Kim boshqaradi | Tadbirkorning o‘zi | Faqat mulkdorning o‘zi | Ishtirokchi yoki yollangan direktor |
Yangi hamkor | Mumkin emas | Mumkin emas — faqat MChJga o‘zgartirish orqali | Mumkin: ishtirokchilar tarkibiga kirish yoki ulushni sotib olish |
Soliqlar | 5,28 mlrd so‘mgacha daromaddan 1% aylanmadan olinadigan soliq | MChJ bilan bir xil | Aylanmadan olinadigan soliq, umumiy rejim yoki 6% QQS |
YaTT va MChJni soliq hisob-kitoblari va tanlov stsenariylari bilan batafsil «O‘zbekistonda MChJ, YaTT yoki boshqa shakl» maqolasida solishtirganmiz.
Soliqlar va mulkdorning daromadi
Xususiy korxona uchun alohida soliq rejimi yo‘q: u har qanday yuridik shaxs kabi aylanma va faoliyat turiga qarab aylanmadan olinadigan soliq, umumiy rejim (QQS va foyda solig‘i) yoki soddalashtirilgan 6% QQS to‘laydi. Rejimni qanday tanlash haqida «O‘zbekistonda soliq rejimini qanday tanlash kerak» maqolasida yozganmiz.
Soliqlar to‘langandan keyin qolgan foydani mulkdor o‘zi tasarruf etadi (15-modda). Amalda u foydani MChJ ishtirokchisi kabi — to‘lov manbasida 5% soliq ushlab qolinadigan dividendlar shaklida oladi.
Xususiy korxonani kim ochishi mumkin
Xususiy korxona mulkdori faqat bitta jismoniy shaxs bo‘lishi mumkin. Bir kishi bir nechta xususiy korxonaga egalik qilishi mumkin, xususiy korxonaning o‘zi esa boshqa kompaniyalarni ta’sis etishi, filial va vakolatxonalar ochishi mumkin (9-modda).
Xususiy korxonani qanday ochish kerak
Tartib MChJnikiga deyarli o‘xshaydi:
- «Xususiy korxona» so‘zlari bilan nom tanlash va faoliyat turlarini belgilash.
- Ustav fondi miqdorini belgilash va mulkdor uni nima bilan — pul yoki mol-mulk bilan kiritishini hal qilish.
- Ustavni tayyorlash. Bu xususiy korxonaning yagona ta’sis hujjati; unda nomi, manzili, asosiy faoliyat turlari, mulkdor ma’lumotlari va ustav fondi miqdori ko‘rsatiladi.
- Yuridik manzilni belgilash — o‘z binosi yoki E-IJARA’da ro‘yxatdan o‘tkazilgan shartnoma bilan Toshkentda yuridik manzil ijarasi.
- Xususiy korxonani ro‘yxatdan o‘tkazish. Korxona davlat ro‘yxatidan o‘tgan paytdan boshlab yuridik shaxs maqomini oladi (11-modda).
- Elektron raqamli imzo (ERI) olish va bank hisobini ochish — buni mulkdor shaxsan bajaradi, chunki rahbar ham uning o‘zi.
- Soliq rejimini tanlash va kerakli soliqlar bo‘yicha hisobga turish.
Ro‘yxatdan o‘tgandan keyingi dastlabki haftalarda nima qilish kerakligini «MChJ ro‘yxatdan o‘tgandan keyin nima qilish kerak» maqolasida ko‘rib chiqdik — xususiy korxona uchun ham tartib xuddi shunday.
Muddat va narx. Ro‘yxatdan o‘tkazish 24 soatgacha davom etadi. CA Consulting’da xususiy korxonani «kalit topshirish» asosida ro‘yxatdan o‘tkazish 2 000 000 so‘mdan boshlanadi. Batafsil — «Biznesni ro‘yxatdan o‘tkazish» sahifasida.
Xususiy korxona qachon mos keladi, qachon MChJ yaxshiroq
Bugun xususiy korxona MChJga qaraganda ancha kam tanlanadi. Bu shaklning soliq afzalliklari yo‘q, mulkdorning javobgarligi esa kengroq va rivojlanish imkoniyatlari bitta ishtirokchili MChJga nisbatan torroq. Shunga qaramay, ayrim hollarda xususiy korxona o‘rinli tanlov bo‘lib qoladi.
Xususiy korxona mos kelishi mumkin, agar:
- sizga aynan yuridik shaxs kerak bo‘lsa — masalan, kontragentlar YaTT bilan ishlamasa yoki faoliyat turingiz YaTT ro‘yxatiga kirmasa;
- biznesni hamkor va investorlarsiz yolg‘iz yuritsangiz va unga o‘zingiz rahbarlik qilsangiz;
- biznes kichik bo‘lsa va yirik qarz majburiyatlari bilan bog‘liq bo‘lmasa;
- ustav fondiga mol-mulk kiritib, uni baholovchisiz o‘zingiz baholamoqchi bo‘lsangiz.
MChJni tanlagan ma’qul, agar:
- shaxsiy mol-mulkingizni xavf ostiga qo‘ymoqchi bo‘lmasangiz;
- kompaniyani yollangan direktor boshqarsa;
- hamkor yoki investor jalb qilishni yoki qachondir ulushni sotishni rejalashtirsangiz.
Xususiy korxonani sotish, o‘zgartirish yoki yopish
Xususiy korxonani faqat to‘liq sotish mumkin. Qonun mulkdorga xususiy korxonani mulkiy majmua sifatida sotish, hadya qilish yoki vasiyat qilish huquqini beradi; u bilan birga yangi egasiga firma nomi va tovar belgilari o‘tadi (27-modda). Xususiy korxonaning bir qismini sotib bo‘lmaydi: unda ulushlar yo‘q.
Xususiy korxonaga hamkor ham qabul qilib bo‘lmaydi. Avval u MChJga o‘zgartiriladi, so‘ng unga yangi ishtirokchi kiritiladi, zarur bo‘lsa, avvalgi egasi ulushini sotib chiqib ketadi. Bu ketma-ket bir necha ro‘yxatdan o‘tkazish harakatlari — MChJda esa xuddi shu ish bir bosqichda bajariladi.
Xususiy korxonani MChJga o‘zgartirish mulkdorning qarori bilan amalga oshiriladi (28-modda); MChJ xususiy korxonaning huquqiy vorisiga aylanadi. CA Consulting buni «Korporativ o‘zgarishlar» sahifasidagi «Qayta tashkil etish» xizmati doirasida amalga oshiradi.
Xususiy korxonani yopish mulkdor, sud yoki ro‘yxatdan o‘tkazuvchi organ qarori bilan mumkin (28-modda). Ixtiyoriy tugatish tartibi boshqa yuridik shaxslarniki kabi — uni «O‘zbekistonda MChJni tugatish» maqolasida bosqichma-bosqich ko‘rib chiqdik.


