Aylanmadan olinadigan soliq, QQS 12% yoki QQS 6%: 2026-yilda soliq rejimini qanday tanlash kerak

Qahvaxona va ulgurji savdo kompaniyasining tushumi bir xil bo‘lishi, kamroq soliq to‘lash istagi ham bir xil darajada kuchli bo‘lishi mumkin. Biroq birinchisiga pul tejab beradigan rejim ikkinchisini zarar bilan ishlashga olib kelishi mumkin. Bu paradoks emas, balki arifmetika: rasman eng «yengil» rejim bo‘lgan aylanmadan olinadigan soliq kompaniyani QQSni hisobga olish huquqidan mahrum qiladi va uni o‘zi QQS to‘laydigan mijozlar uchun noqulayroq yetkazib beruvchiga aylantiradi.

2026-yilda bu masala murakkablashdi. 1-iyundan aylanmadan olinadigan soliq bo‘yicha chegara 1 mlrd so‘mdan 12 000 bazaviy hisoblash miqdoriga (BHM) ko‘tarildi, iyuldan esa savdo, umumiy ovqatlanish va xizmatlar sohasi uchinchi variantga ega bo‘ldi — foyda solig‘isiz soddalashtirilgan tartibdagi 6% QQS. Mavzu bo‘yicha maqolalarning aksariyati hamon ikki rejimni va «4% ga qarshi 12% va 15%» stavkalarini solishtiradi. Bunday taqqoslash biznes egasining asosiy savoliga javob bermaydi: har bir variantda biznesimda qancha pul qoladi?

Nima uchun «soddalashtirilgan yoki umumbelgilangan tartib» degan savol endi ishlamaydi

2026-yil o‘rtalariga qadar kichik biznes uchun tanlov ikki xil edi. Yoki aylanmadan olinadigan soliq — QQS va foyda solig‘isiz tushumning ma’lum foizi. Yoki umumbelgilangan tartib: kiruvchi soliqni hisobga olish huquqi bilan 12% QQS (hisobga olish nazarda tutilmagan holatlar va amaldagi imtiyozlarni inobatga olgan holda) va 15% foyda solig‘i. Odatiy maslahat oddiy edi: imkon qadar aylanmadan olinadigan soliqda qoling.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2026-yil 26-maydagi PF-100-son Farmoni vaziyatni ikki jihatdan o‘zgartirdi. U aylanmadan olinadigan soliq chegarasini bir necha baravar oshirdi va 2030-yil 1-yanvarga qadar oraliq variantni joriy qildi: barcha sotuvlardan 6% QQS, kiruvchi QQS hisobga olinmaydi, imtiyozlar, preferensiyalar va QQSni qisman qaytarish qo‘llanilmaydi, buning evaziga foyda solig‘i stavkasi 0% va u bo‘yicha hisobot topshirish majburiyati yo‘q. Endi odatiy do‘kon, restoran yoki servis kompaniyasi oldida uchta yo‘l bor va oddiy qoida ishlamay qoldi.

Amaliyotda biz ko‘radigan asosiy xato — rejimlarni stavkalar bo‘yicha solishtirish. Stavkalar turli bazalarga qo‘llaniladi: 4% — butun tushumga, 12% — QQSsiz realizatsiya qiymatiga, lekin xaridlar bo‘yicha soliqni hisobga olgan holda, ya’ni amalda qo‘shilgan qiymatga, 15% — foydaga. Bundan tashqari, rejim nafaqat soliq summasini, balki mijozdan olishingiz mumkin bo‘lgan narxni va xaridlar tannarxini ham o‘zgartiradi. Shu sababli to‘g‘ri taqqoslash soliq bo‘yicha emas, balki barcha soliqlar va xarajatlardan keyin kompaniyada qancha pul qolishi bo‘yicha olib boriladi.

Bu yondashuv xalqaro tajribada ham tasdiqlangan. XVF, Oksford va Uorik universitetlari hamda CUNEF iqtisodchilari 2004–2014-yillar uchun Buyuk Britaniya kompaniyalarining soliq ma’lumotlarini o‘rganib chiqdi. Ma’lum bo‘lishicha, QQS to‘lamaslik huquqiga ega firmalarning qariyb yarmi ixtiyoriy ravishda QQS to‘lovchi sifatida ro‘yxatdan o‘tadi. Ko‘pincha buni xaridlar ulushi yuqori va aholiga sotuvlar ulushi past bo‘lgan firmalar qiladi. Boshqacha aytganda, mijozlari va xarajatlar tarkibi talab qilganda biznes «qimmatroq» rejimni o‘zi tanlaydi. O‘zbekiston qoidalari Britaniya qoidalaridan farq qiladi, ammo tanlov mantig‘i bir xil.

Uchta rejim bir jadvalda

Qisqacha: aylanmadan olinadigan soliq butun tushumga solinadi; umumbelgilangan tartibda kiruvchi QQSni hisobga olish huquqi bilan realizatsiya qiymatiga va foydaga soliq solinadi; soddalashtirilgan QQSda soliq hisobga olishsiz, ammo QQS qoidalari bo‘yicha realizatsiya qiymatiga solinadi, shuning uchun xaridor soliqni hisobga olishi mumkin. Jadvalda yuridik shaxslar uchun 2026-yil oktyabr holatiga ko‘ra parametrlar keltirilgan.

Uchta jihatni e’tibordan chetda qoldirish oson.

Birinchisi: chegara BHMda belgilangan, shuning uchun uning so‘mdagi miqdori o‘zgarib turadi. 2026-yil iyun–avgust oylarida bu taxminan 4,94 mlrd so‘mni tashkil etgan, 1-sentabrdan, BHM 440 000 so‘mgacha oshirilgandan keyin esa 5,28 mlrd so‘mni tashkil etadi.

Ikkinchisi: Farmon normalari hali Soliq kodeksiga kiritilmagan. Material tayyorlangan sanada SKga o‘zgartishlar kiritilmagan: 461 va 462-moddalar matnida hamon 1 mlrd so‘m ko‘rsatilgan, 12 000 BHM chegarasi esa PF-100 Farmonning 2-bandi bilan belgilangan va bevosita qo‘llaniladi. Kodeksda soddalashtirilgan 6% QQS qoidalari ham yo‘q: o‘tish elektron xabarnoma orqali rasmiylashtiriladi, Soliq qo‘mitasining uslubiy materiallari esa tavsiyaviy xususiyatga ega. Shu sababli hisobning ayrim masalalari turlicha talqin qilinadi — batafsil ma’lumot 6% QQS tuzoqlari haqidagi bo‘limda.

Uchinchisi: bir qator toifalar tushumidan qat’i nazar aylanmadan olinadigan soliqni qo‘llash huquqiga ega emas (SKning 461-moddasi 2-qismi). Ular orasida aksiz to‘lanadigan tovarlar ishlab chiqaruvchilari (yuridik shaxslar), dori vositalari va tibbiy buyumlar savdosi, tibbiyot tashkilotlari, zargarlik biznesi, bozorlar va savdo majmualari bor; istisnolarning bir qismi faqat yuridik shaxslarga taalluqli.

Importyorlar alohida masala. PF-100 ularni majburiy ravishda QQS to‘lovchi deb e’tirof etishni bekor qildi (Farmonning 9-bandi) va amaliyotda bu norma bevosita qo‘llaniladi: importyor chegaradan oshmaguncha aylanmadan olinadigan soliqda qolishi mumkin. Biroq Kodeks matnida import hamon import shartnomasi sanasidan yoki tovar olib kirilgan sanadan (qaysi biri oldinroq bo‘lsa) QQSga o‘tish uchun asos sifatida ko‘rsatilgan (SKning 461 va 462-moddalari). Tuzatishlar kiritilmaguncha, o‘z holatingiz bo‘yicha pozitsiyani soliq organiga yozma so‘rov yuborib tasdiqlab olgan ma’qul.

Dividendlarga soliq va ish haqidan olinadigan ijtimoiy soliq rejimga bog‘liq emas. Ular tanlovga ta’sir qilmaydi, shuning uchun quyida biz ularni hisobga olmaymiz.

Stavkalar o‘rniga tanlovni hal qiladigan to‘rtta savol

Rejimning foydasini to‘rtta kattalik belgilaydi: mijozingiz kim — aholi yoki QQS to‘lovchi, QQSni narxga o‘tkaza olasizmi, xarajatlarning qancha ulushi QQSli xaridlarga to‘g‘ri keladi va marjangiz qanday. Qolgani ikkinchi darajali.

Tovaringiz yoki xizmatingiz uchun kim to‘laydi

Agar xaridor jismoniy shaxs bo‘lsa, uni kassadagi narx qiziqtiradi. Aylanmadan olinadigan soliqda siz shu narxning hammasini, soliq summasini chegirgan holda, o‘zingizda qoldirasiz. Umumbelgilangan tartibda xuddi shu narxdan 12% QQS ajratib olinishi kerak, soddalashtirilgan tartibda — 6%.

Agar xaridor QQS to‘lovchi kompaniya bo‘lsa, mantiq o‘zgaradi. Uni o‘zi hisobga oladigan soliqni chegirgandagi narx qiziqtiradi. QQS to‘lovchi yetkazib beruvchi 100 + 12 summaga hisobvaraq-faktura taqdim etadi, mijoz 12 ni hisobga oladi va amalda 100 to‘laydi. Aylanmadan olinadigan soliqdagi yetkazib beruvchi 100 dan ortiq so‘ray olmaydi — aks holda u raqobatchidan qimmatroq bo‘ladi. Shu bilan birga, o‘zi bu 100 dan 4% to‘laydi va o‘z xaridlari bo‘yicha QQSni hisobga ola olmaydi. Shuning uchun B2B segmentida aylanmadan olinadigan soliq ko‘pincha qimmat rejim bo‘lib chiqadi.

QQSni narxga o‘tkaza olasizmi

Quyidagi barcha hisob-kitoblar narxni bozor belgilaydi va rejim o‘zgarganda u o‘zgarmaydi degan farazga asoslanadi. Aholiga sotuvlar uchun bu asosiy faraz. Agar kompaniya narxni QQS summasiga oshirib, mijozlarni yo‘qotmasa, manzara tubdan o‘zgaradi.

Stsenariylar bo‘limidagi qahvaxonani olaylik. Bir yilda tashrif buyuruvchilar unga 4 mlrd so‘m to‘laydi. QQS to‘lovchi yetkazib beruvchilardan oziq-ovqat xaridlari QQSsiz 1,8 mlrd so‘m (QQS bilan 2,016 mlrd so‘m), boshqa xarajatlar (ish haqi, ijara va h.k.) — 1,6 mlrd so‘m.

A stsenariy: narxlar o‘zgarmaydi. Tashrif buyuruvchilar avvalgidek yiliga 4 mlrd so‘m to‘laydi, lekin endi bu summa tarkibida QQS bor. 12% stavkada bu taxminan 429 mln so‘m soliq; 216 mln so‘m kiruvchi QQS hisobga olingandan so‘ng byudjetga taxminan 213 mln so‘m to‘lanadi. Qahvaxonada QQSsiz taxminan 3,57 mlrd so‘m tushum qoladi, 15% foyda solig‘i esa taxminan 26 mln so‘mni tashkil etadi. 6% stavkada QQS taxminan 226 mln so‘m bo‘ladi va to‘liq byudjetga to‘lanadi, QQSsiz tushum esa taxminan 3,77 mlrd so‘m. Aylanmadan olinadigan soliqda QQS yo‘q: qahvaxona 4 mlrd so‘mdan 4%, ya’ni 160 mln so‘m to‘laydi, lekin xaridlar bo‘yicha kiruvchi QQSni ham hisobga olmaydi. Soliqlardan keyingi foyda aylanmadan olinadigan soliqda taxminan 224 mln so‘m, 6% QQSda 158 mln so‘m va umumbelgilangan tartibda 146 mln so‘mni tashkil etadi. Aynan shu raqamlar quyidagi jadvalda keltirilgan.

B stsenariy: qahvaxona narxlarni QQS summasiga oshiradi. U QQSsiz xuddi shu 4 mlrd so‘m tushumni saqlab qoladi va soliqni ustiga qo‘shadi. Unda 12% stavkada tashrif buyuruvchilar bir yilda 4,48 mlrd so‘m, 6% stavkada esa 4,24 mlrd so‘m to‘laydi. Soliqlardan keyingi foyda umumbelgilangan tartibda 510 mln so‘m va 6% QQSda 384 mln so‘mni tashkil etadi: kiruvchi QQS hisobga olinmagani uchun 6% yutqazadi. Narxlar o‘zgarmagan aylanmadan olinadigan soliqda avvalgidek 224 mln so‘m qoladi.

Stsenariylar orasidagi farq juda katta, ammo B stsenariy tashrif buyuruvchilar 12% yoki 6% yuqori narxlarni xotirjam qabul qiladi deb faraz qiladi. Amalda ularning bir qismi raqobatchilarga ketadi, ayniqsa raqobatchilar narxlarni oshirmasa. Shuning uchun real natija ikki stsenariy oralig‘ida bo‘ladi, aniq qayerda ekani esa xaridorlaringiz narxga qanchalik ta’sirchan ekani va raqobatchilar qanday narxlarda ishlashiga bog‘liq. Shartnomalaringizda narx qanday ifodalanganini ham tekshiring: «QQS bilan birga» yoki «ustiga QQS».

QQS bilan qancha xarid qilasiz

Aylanmadan olinadigan soliqda va soddalashtirilgan QQSda kiruvchi soliq hisobga olinmaydi va xarajatga aylanadi. Asosiy xarajat moddasi ish haqi bo‘lgan konsalting uchun bu deyarli ahamiyatsiz. Tannarxning 80–90% QQS to‘lovchi yetkazib beruvchilardan olingan tovar bo‘lgan savdo uchun bu hal qiluvchi omil. Soliq qo‘mitasi ham bu haqda ogohlantiradi: hisobga olish huquqi yo‘qolgani sababli ayrim kompaniyalar uchun 12% da qolish foydaliroq.

Foydangiz qanday

Foyda solig‘i faqat umumbelgilangan tartibda mavjud. Marja qanchalik yuqori bo‘lsa, bu soliq yo‘q rejimlarda shunchalik ko‘p yutasiz. Marja qanchalik past bo‘lsa, tushumdan olinadigan soliq shunchalik og‘ir tushadi: sof marja 5% bo‘lganda 4% lik aylanmadan olinadigan soliq foydaning beshdan to‘rt qismini olib ketadi.

B2B va B2C uchun mo‘ljal: 6% qachon 12% dan foydaliroq

Agar mijozlaringiz QQS to‘lovchilar bo‘lsa, 6% va 12% ni taqqoslash oddiy tortishga borib taqaladi. Umumbelgilangan tartibda kompaniya 15% foyda solig‘ini to‘laydi, lekin o‘z xarajatlari bo‘yicha kiruvchi QQSni hisobga oladi. Soddalashtirilgan 6% QQSda foyda solig‘i yo‘q, lekin kiruvchi QQS hisobga olinmaydi va xarajatga aylanadi. Mijozlar ikkala holatda ham QQSni hisobga oladi, shuning uchun ular uchun QQSsiz narx o‘zgarmaydi. Kompaniya foyda solig‘ida qancha tejashi va hisobga olishda qancha yo‘qotishini solishtirish qoladi.

Oddiy yilda 6% rejim umumbelgilangan tartibdan quyidagi shart bajarilganda foydaliroq:

QQSli xarajatlar (soliq summasisiz) × 12% < Foyda solig‘idan oldingi foyda × 15%

Bundan 1,25 mo‘ljali kelib chiqadi — bu 15% ning 12% ga nisbati:

QQSli xarajatlar chegarasi = Foyda solig‘idan oldingi foyda × 1,25

QQSli xarajatlar chegaradan past bo‘lsa, 6% foydaliroq; yuqori bo‘lsa, umumbelgilangan tartib foydaliroq. QQSli xarajatlar soliq summasining o‘zisiz olinadi, foyda esa umumbelgilangan tartib bo‘yicha foyda solig‘idan oldin hisoblanadi.

Mo‘ljal faqat to‘rtta shart bajarilganda to‘g‘ri:

• mijozlar QQSni to‘liq hajmda hisobga oladi, shuning uchun ular uchun QQSsiz narx barcha rejimlarda bir xil;
• foyda ijobiy: zarar va QQSli xarajatlar mavjud bo‘lganda 6% rejim har doim umumbelgilangan tartibga yutqazadi;
• QQSli xarajatlarga umumbelgilangan tartibda hisobga olish mavjud bo‘lgan barcha xaridlar kiritilgan: tovarlar, xizmatlar, ijara, xarid yilidagi asbob-uskunalar. QQS to‘lovchi bo‘lmagan yetkazib beruvchilardan xaridlar hisob-kitobga kirmaydi;
• oddiy yil solishtiriladi: o‘tishda QQSni tuzatishsiz, imtiyozlar va QQSni qisman qaytarishsiz hamda aylanmadan olinadigan soliqdan birinchi marta o‘tganlar uchun foyda solig‘idan ozod qilishsiz (bu haqda chegara haqidagi bo‘limda). Bunday ozod qilish yilida B2B segmentida umumbelgilangan tartib QQSli xarajatlarning har qanday miqdorida 6% dan yomon emas; aholiga sotishda bu har doim ham shunday emas (quyidagi go‘zallik saloniga qarang).

Misol: konsalting agentligi. Stsenariylar bo‘limidagi agentlikni olaylik. Uning umumbelgilangan tartib bo‘yicha foyda solig‘idan oldingi foydasi yiliga 900 mln so‘m, kiruvchi QQSli xarajatlari (xizmatlar, asbob-uskunalar, ijara) — QQSsiz yiliga 300 mln so‘m.

• 6% ga o‘tganda foyda solig‘idagi tejov: 900 mln × 15% = 135 mln so‘m.
• 6% da hisobga olib bo‘lmaydigan kiruvchi QQS: 300 mln × 12% = 36 mln so‘m.
• Solishtiramiz: 135 mln so‘m tejov hisobga olishdagi 36 mln so‘m yo‘qotishdan ko‘p, farq — 6% foydasiga 99 mln so‘m.
• Mo‘ljal orqali tekshirish: 900 mln × 1,25 = 1,125 mlrd so‘m. QQSli xarajatlar (300 mln so‘m) bu chegaradan ancha past.

Xulosa: sanab o‘tilgan farazlarda oddiy yilda 6% QQS rejimi ushbu agentlik uchun umumbelgilangan tartibdan taxminan 99 mln so‘mga foydaliroq. Bu barcha xizmat ko‘rsatuvchi kompaniyalar uchun qoida emas, balki xarajatlar va foydaning aniq nisbati uchun xulosa. Agar agentlik aylanmadan olinadigan soliqdan birinchi marta chiqayotgan bo‘lsa, foyda solig‘idan ozod qilingan yilda natija boshqacha: foyda solig‘ida tejaydigan narsa yo‘q va umumbelgilangan tartib foydaliroq (900 mln so‘m, 6% da esa 864 mln so‘m).

Aholiga qat’iy narxda sotishda 6% rejimning qo‘shimcha ustunligi bor. Xaridor o‘sha summani to‘laydi, lekin undan 12% emas, 6% soliq ajratiladi, shuning uchun kompaniyada umumbelgilangan tartibdagiga qaraganda QQSsiz tushum taxminan 5,66% ko‘p qoladi. Shu tufayli 6% rejim B2B segmentiga qaraganda QQSli xaridlarning yuqoriroq ulushiga bardosh beradi. Shart quyidagicha:

QQSli xarajatlar (soliq summasisiz) × 12% < Umumbelgilangan tartibdagi QQSsiz tushum × 5,66% + Foyda solig‘idan oldingi foyda × 15%

Chap tomonda — kompaniya 6% da yo‘qotadigan narsa: xaridlar bo‘yicha hisobga olib bo‘lmaydigan kiruvchi QQS. O‘ng tomonda — u yutadigan narsa: narxdagi QQS kamligi hisobiga qo‘shimcha tushum va tejalgan foyda solig‘i. O‘ng tomondagi tushum va foyda umumbelgilangan tartib bo‘yicha, QQSsiz hisoblanadi. Bu yerda ikki marta hisobga olish yo‘q: 6% dagi qo‘shimcha tushumga foyda solig‘i solinmaydi, foyda solig‘i esa umumbelgilangan tartibdagi foydadan olinadi.

Qahvaxona uchun hisoblaymiz (tashrif buyuruvchilardan yiliga 4 mlrd so‘m, xaridlar QQSsiz 1,8 mlrd so‘m):

• hisobga olishdagi yo‘qotish: 1,8 mlrd × 12% = 216 mln so‘m;
• qo‘shimcha tushum: 3,57 mlrd × 5,66% ≈ 202 mln so‘m;
• tejalgan foyda solig‘i: 171 mln × 15% ≈ 26 mln so‘m;
• jami yutuq: 202 + 26 ≈ 228 mln so‘m.

228 mln so‘m 216 mln so‘mdan ko‘p, shuning uchun 6% rejim yutadi, lekin yiliga atigi taxminan 12 mln so‘mga. Bu jadvaldagi 158 mln va 146 mln so‘m o‘rtasidagi farqning aynan o‘zi. Zaxira shunchalik kichikki, xaridlarning yiliga taxminan 45 mln so‘mga, ya’ni tushumning 45% idan 46% igacha o‘sishi uni yo‘qqa chiqaradi. Agar qahvaxona narxlarni QQS summasiga oshira olsa (yuqoridagi B stsenariy), 5,66% lik ustunlik yo‘qoladi va B2B qoidasi amal qiladi.

Ikkala formula ham to‘liq hisob-kitob o‘rnini bosmaydi, ular dastlabki baholash uchun mo‘ljal xolos. Ular o‘tishda qoldiqlar bo‘yicha QQSni tuzatishni (bu haqda quyida), shuningdek 6% da qo‘llanilmaydigan imtiyozlar va QQSni qisman qaytarishni hisobga olmaydi.

To‘rtta biznes — to‘rtta turli javob

Hamma uchun bir xil «eng yaxshi» rejim yo‘q: bizning hisob-kitoblarimizda uchta rejimning har biri kamida bir marta g‘olib chiqadi. Biz O‘zbekiston uchun shartli, ammo odatiy bo‘lgan to‘rtta biznesni olib, har biri biznesga oid barcha soliqlardan keyin bir yilda qancha ishlab olishini hisobladik. Barcha stsenariylarda bozor narxi o‘zgarmaydi: aholi uchun bu kassadagi narx, kompaniyalar uchun — hisobga olinadigan QQSni chegirgandagi narx.

Qalin shrift bilan oddiy yildagi eng yaxshi rejim belgilangan. Foyda QQS, aylanmadan olinadigan soliq va foyda solig‘idan keyin ko‘rsatilgan; qoplanmaydigan kiruvchi QQS xarajat sifatida hisobga olingan. Ijtimoiy soliq, dividendlar, boshqa imtiyozlar va rejim o‘zgarganda QQSni tuzatish hisobga olinmagan. Summalar 1 mln so‘mgacha yaxlitlangan.

* Foyda solig‘idan ozod qilish bitta soliq davri — aylanmadan olinadigan soliqdan birinchi marta o‘tilgan yildan keyingi yil davomida amal qiladi (SKning 337-moddasi 13-qismi). Ustun faqat kompaniya bundan oldin aylanmadan olinadigan soliq to‘lagan va istisnolarga tushmagan taqdirdagina qo‘llaniladi; batafsil ma’lumot chegara haqidagi bo‘limda.

Raqamlar shartli. Har bir biznes uchun biz tushum, xarajatlar tarkibi va bozor narxini qayd etdik, soliq qoidalarini esa so‘zma-so‘z qo‘lladik. Bitta parametrning kichik o‘zgarishi g‘olibni almashtirishi mumkin, QQSni narxga o‘tkazish imkoniyati esa hisob-kitobni tubdan o‘zgartiradi. Jadval kompaniyangiz uchun tayyor javob bermaydi, balki javob nimaga bog‘liqligini ko‘rsatadi.

Qahvaxona va go‘zallik saloni. Ikkalasi ham aholiga sotadi va ikkalasi uchun hozircha aylanmadan olinadigan soliq eng foydali. Ammo bu ustunlikning salmog‘i turlicha. Xaridlari deyarli yo‘q salonda 6% QQS atigi 50 mln so‘mga (foydaning 10% idan kam) orqada qoladi va chegaradan chiqqanda uni birinchi navbatda ko‘rib chiqish kerak: 6% foyda solig‘idan ozod qilingan yilda ham umumbelgilangan tartibdan foydaliroq (526 mln so‘m, umumbelgilangan tartibda esa 429 mln so‘m). Qahvaxonada aylanmadan olinadigan soliqqa nisbatan farq 66 mln so‘m, ya’ni foydaning qariyb 30% i, 6% va umumbelgilangan tartib esa deyarli teng: umumbelgilangan tartib 6% dan o‘zib ketishi uchun xaridlar tushumning 45% idan taxminan 46% igacha o‘sishi kifoya. Foyda solig‘idan ozod qilingan yilda umumbelgilangan tartib (171 mln so‘m) 6% dan (158 mln so‘m) yutadi. Qahvaxona uchun aylanmadan olinadigan soliqni qo‘llash huquqini saqlab qolish — foydaning o‘nlab foizlari masalasi.

Konsalting. Mijozlar QQSni hisobga oladi, xaridlar kam, marja yuqori. Oddiy yilda 6% umumbelgilangan tartibdan taxminan 99 mln so‘mga yutadi va 1,25 mo‘ljali buni tasdiqlaydi: QQSli xaridlar 300 mln so‘m, chegara esa 1,125 mlrd so‘m. Ammo agentlik aylanmadan olinadigan soliqdan birinchi marta chiqayotgan bo‘lsa, ozod qilish yilida umumbelgilangan tartib foydaliroq: 900 mln so‘m, 6% da esa 864 mln so‘m. QQSli xaridlar tushumning taxminan 22% igacha o‘sganda esa 6% oddiy yilda ham yutqazadi. Qizig‘i shundaki, bu yerda aylanmadan olinadigan soliq hatto umumbelgilangan tartibga ham yutqazadi (744 mln so‘m, umumbelgilangan tartibda esa 765 mln so‘m).

Ulgurji savdo kompaniyasi. Sof marja taxminan 7% bo‘lganda va mijozlar QQS to‘lovchi bo‘lganda hisobga olishsiz har qanday rejim biznesni zarar bilan ishlashga olib keladi — hech bo‘lmaganda raqobatchilar QQS bilan ishlaydi va narxni oshirib bo‘lmaydi degan farazimizda. 1,25 mo‘ljali ham xuddi shu javobni beradi: QQSli xaridlar (3 825 mln so‘m) chegaradan (1,25 × 315 mln ≈ 394 mln so‘m) deyarli o‘n baravar yuqori. Bunday kompaniya uchun umumbelgilangan tartib yagona ishlaydigan variant, hatto aylanmasi bo‘yicha uni hali tanlamaslik huquqi bo‘lsa ham. Bu QQS bo‘yicha ixtiyoriy ro‘yxatdan o‘tish yaxshi niyat ifodasi emas, balki omon qolish sharti bo‘lgan holat. Agar kompaniya tovarni import qilsa, uning aylanmadan olinadigan soliqni qo‘llash huquqini alohida tekshirish kerak (importyorlar haqida yuqoriga qarang), ammo bu xulosaga ta’sir qilmaydi: aylanmadan olinadigan soliqni qo‘llash huquqini saqlab qolgan taqdirda ham bunday xarajatlar tarkibida u zararda qolgan bo‘lardi.

12 000 BHM chegarasi: rejim biznesning bir yildan keyingi hajmiga qarab tanlanadi

Chegaraning 1 mlrd so‘mdan 5 mlrd so‘mdan ortiq miqdorgacha oshirilishi aylanmadan olinadigan soliqdagi kompaniyalar doirasini kengaytirdi, ammo «jarlik»ning o‘zini yo‘qotmadi. Yil boshidan buyon daromad chegaraga yetgan kuni kompaniya aylanmadan olinadigan soliqni to‘lashni to‘xtatadi va QQS to‘lovchiga aylanadi (Soliq kodeksining 462-moddasi). Misolimizdagi qahvaxona uchun narxlar o‘zgarmagan holda bu foydaning 224 mln so‘mdan pasayishini anglatadi: foyda solig‘idan ozod qilingan yilda — 171 mln so‘mgacha (23,5% ga), keyingi yillarda — 6% QQSda 158 mln so‘mgacha yoki umumbelgilangan tartibda 146 mln so‘mgacha (30–35% ga).

Shuning uchun, agar rejaga ko‘ra kelgusi yilda tushum chegaradan oshsa, aylanmadan olinadigan soliqni QQS bilan emas, balki QQSli ikki variantni o‘zaro solishtirish kerak. O‘tishga esa oldindan tayyorlanish lozim: mijozlar bilan shartnomalarda QQS narxga kiritilganmi yoki yo‘qligini belgilash, kiruvchi hisobvaraq-fakturalar hisobini sozlash va narxlarni qayta ko‘rib chiqish. O‘tish haqida soliq organining bildirishnomasidan bilib qolgan kompaniya odatda narxi o‘z hisobidan «QQS bilan birga»ga aylangan shartnomalarda pul yo‘qotadi.

O‘tish qoidalarini oldindan bilish kerak:

Aylanmadan olinadigan soliqqa qaytish. QQSga ixtiyoriy o‘tgandan keyin aylanmadan olinadigan soliqqa kamida 12 oydan so‘ng, faqat navbatdagi yil boshidan va joriy yil uchun daromad chegaradan oshmagan taqdirda qaytish mumkin (SKning 462-moddasi). Rejim bilan tajriba kamida bir yilga tushadi.

Yangi kompaniyalar. Ular uchun chegara mutanosib ravishda hisoblanadi. Agar ro‘yxatdan o‘tgan sanadan yil oxirigacha bo‘lgan daromad 365 ga bo‘lingan va shu kunlar soniga ko‘paytirilgan yillik chegaradan oshsa, QQS va foyda solig‘iga o‘tish keyingi yil boshidan boshlanadi (SKning 462-moddasi).

Birinchi marta o‘tishda qo‘llab-quvvatlash choralari. Aylanmadan olinadigan soliqdan QQS va foyda solig‘iga birinchi marta o‘tishda 2026-yildan uchta chora amal qiladi (PF-138). Ulardan ikkitasi O‘RQ-1108-son Qonun bilan Soliq kodeksida mustahkamlangan.

• Foyda solig‘idan (dividendlar va foizli daromadlardan tashqari) bitta soliq davriga — o‘tilgan yildan keyingi yilga ozod qilish. O‘tish yilining o‘zida soliq to‘lanadi. Imtiyoz qayta tashkil etilgan kompaniyalarga, aksiz solig‘i va yer qa’ridan foydalanganlik uchun soliq to‘lovchilarga, tugatishda va daromadlarni bo‘lib yuborish aniqlanganda qo‘llanilmaydi (SKning 337-moddasi 9 va 13-qismlari).
• Agar kompaniya majburiyat yuzaga kelgan paytdan boshlab bir yil ichida QQS to‘lovchi sifatida hisobga qo‘yilsa, QQS bo‘yicha hisobga qo‘yish tartibini buzganlik uchun jarima qo‘llanilmaydi (SKning 219-moddasi).
• Buxgalteriya xizmatlari xarajatlarini qoplash: olti oy davomida bu xarajatlarning bir qismi, oyiga mehnatga haq to‘lashning eng kam miqdorining 3,5 baravaridan ko‘p bo‘lmagan summada, soliq to‘lovlaridan chegiriladi (PF-138).

2027-yildan buxgalteriya xarajatlari. 2027-yil 1-yanvardan kichik biznes buxgalteriya tashkilotlari va soliq maslahatchilari xizmatlari uchun to‘lovlarni xarajatlarda ikki baravar miqdorda hisobga olishi mumkin bo‘ladi (PF-100 4-bandi). Bu umumbelgilangan tartibda to‘g‘ri hisob yuritish narxini pasaytiradi.

Yana bir ogohlantirish. Chegaraga odatiy munosabat — biznesni bir nechta kompaniya yoki yakka tartibdagi tadbirkorga (YaTT) «bo‘lib yuborish». Soliq kodeksi bir nechta subyekt o‘rtasida daromadlarni bo‘lib yuborish aniqlanishini foyda solig‘i bo‘yicha imtiyozlarni, shu jumladan birinchi marta o‘tishdagi ozod qilishni qo‘llamaslik uchun asos sifatida bevosita ko‘rsatadi (SKning 337-moddasi 9-qismi). Bugun soliqni tejaydigan sxema keyinchalik qo‘shimcha soliq hisoblanishiga olib kelishi mumkin. Bundan tashqari, u investor jalb qilish va biznesni adolatli narxda sotishga xalaqit beradi.

6% QQS: nima hali tartibga solinmagan va qayerda tuzoqlar bor

Iqtisodiy jihatdan soddalashtirilgan QQS xaridlar ulushi past bo‘lgan servis biznesi uchun kuchli variantdek ko‘rinadi. Ammo rejimning huquqiy bazasi hali to‘liq shakllanmagan va o‘tishdagi xatoning narxi bir necha yillik tejovdan oshib ketishi mumkin.

Soddalashtirilgan tartibni qo‘llash huquqi 2026-yil 1-iyundan berilgan, ammo Soliq qo‘mitasining xabariga ko‘ra, unga o‘tish faqat 1-iyuldan mumkin bo‘ldi. Farmonning 14-bandi Iqtisodiyot va moliya vazirligi hamda Soliq qo‘mitasiga bir oy muddatda Vazirlar Mahkamasiga qonunchilikka o‘zgartishlar kiritish bo‘yicha takliflar kiritishni topshirdi. Farmonning amaldagi tahririda (2026-yil 28-avgustdagi) 6% ga o‘tishda ilgari hisobga olingan QQSni tuzatish qoidalari yo‘q, material tayyorlangan sanada esa biz ushbu rejim bo‘yicha Soliq kodeksiga e’lon qilingan o‘zgartishlarni topmadik. Qaror qabul qilishdan oldin Soliq kodeksining «O‘zgartishlar manbalari» bo‘limini tekshiring.

Birinchi tuzoq: qoldiqlar va aktivlar bo‘yicha QQSni tuzatish

Farmon faqat ikki narsa haqida bevosita gapiradi. 6% ga o‘tishda QQS bo‘yicha salbiy farq hisobdan chiqariladi. Umumbelgilangan tartibga qaytishda tovar-moddiy zaxiralar qoldiqlari va uzoq muddatli aktivlar bo‘yicha QQSni hisobga olish mumkin. 6% rejimga o‘tishda ilgari hisobga olingan QQS bilan nima qilish kerakligi haqida Farmonda hech narsa aytilmagan.

Shunga qaramay, Soliq qo‘mitasi 7-avgustdagi seminarda o‘z pozitsiyasini tushuntirdi. 6% ga o‘tgan kompaniyalar qoldiqlar va uzoq muddatli aktivlar bo‘yicha hisobga olingan QQSni tuzatishi va o‘tishdan oldingi davr uchun (amalda — undan oldingi oxirgi oy uchun) aniqlashtirilgan hisobot topshirishi kerak. Ayrim hollarda allaqachon qaytarilgan soliqni ham qaytarib berish talab qilinadi. Ba’zi ma’lumotlarga ko‘ra, kompaniyalarning bir qismi bunday talab bilan xatlar olgan. Soliq ekspertlari bunday tuzatishni uslubiy jihatdan asosli deb hisoblaydi, ammo uning uchun Kodeksda ham, Farmonda ham bevosita asos ko‘rmaydi.

Biznes egasi uchun amaliy xulosa: agar balansda QQS hisobga olingan holda sotib olingan yirik aktivlar bo‘lsa (bino, asbob-uskunalar, katta ombor zaxiralari), o‘tishni eng yomon stsenariy bo‘yicha, ya’ni tuzatishni hisobga olgan holda hisoblang. Aks holda bir martalik qo‘shimcha to‘lov 2030-yilgacha qolgan barcha oylardagi tejovni yo‘qqa chiqarishi mumkin.

Ikkinchi tuzoq: orqaga qaytish yo‘li bir yilga yopilishi mumkin

Farmonga ko‘ra o‘tish ham, voz kechish ham xabarnomadan keyingi oyning 1-sanasidan rasmiylashtiriladi. Biroq Soliq qo‘mitasi tushuntirishicha, 12% ga qaytgandan keyin 6% ni qayta tanlash kamida bir yildan so‘ng mumkin. Farmon matnida bunday cheklov yo‘q. Shunga qaramay, rejani xuddi u amal qilayotgandek tuzgan ma’qul. O‘tishga shoshilgan kompaniyalarning bir qismi tuzatish summasini ko‘rgach, allaqachon 12% ga qaytgan.

Uchinchi tuzoq: rejimni qo‘llash huquqini yil davomida yo‘qotish mumkin

Asosiy faoliyat turi — bu IFUT (Iqtisodiy faoliyat turlari umumdavlat tasniflagichi) kodi emas, balki hisobot davri yakunlari bo‘yicha sof tushumda ustun ulushga ega yo‘nalish (SKning 60-moddasi). Bir nechta yo‘nalishga ega kompaniya, masalan, tushum bo‘yicha ishlab chiqarish asosiy yo‘nalishga aylansa, rejimni qo‘llash huquqini yo‘qotishi mumkin. Bundan tashqari, rejim yirik soliq to‘lovchilar uchun yopiq (PF-100 5-bandi), shuning uchun ular qatoriga kirish 6% ni qo‘llash huquqidan mahrum qiladi. Operatsiyalaringiz QQS maqsadlari uchun qanday tasniflanishini — xizmat sifatidami yoki tovar realizatsiyasi sifatidami — alohida tekshirish kerak: qaysi yo‘nalish asosiy bo‘lib chiqishi shunga bog‘liq.

Qaror qanday qabul qilinadi: biznes egasi uchun beshta qadam

Rejim bo‘yicha qaror stavkalar jadvaliga qarab emas, balki so‘nggi 12 oylik hisob ma’lumotlari va keyingi 12 oylik reja asosida qabul qilinadi. Harakatlar tartibi quyidagicha:

1. Qaysi rejimlar sizga ochiq ekanini tekshiring. Faoliyat turini aylanmadan olinadigan soliq bo‘yicha istisnolar ro‘yxati va 6% shartlari bilan solishtiring. Masalan, dorixonaga aylanmadan olinadigan soliqni QQS bilan solishtirish shart emas.
2. Tushumni mijozlar turi bo‘yicha ajrating. Pulning qancha ulushi aholidan, qanchasi QQS to‘lovchi kompaniyalardan, qanchasi esa QQS to‘lovchi bo‘lmagan kompaniyalardan keladi? QQS to‘lovchi mijozlar ulushi qancha ko‘p bo‘lsa, aylanmadan olinadigan soliqning pozitsiyasi shuncha zaif. Mijozlarni yo‘qotmasdan QQSni narxga kiritish mumkinmi, buni alohida baholang.
3. QQSli xaridlar va foydani hisoblang. Bu yuqoridagi bo‘limdagi formula uchun ikki raqam. Faqat QQS to‘lovchilardan elektron hisobvaraq-fakturalar bilan rasmiylashtirilgan xaridlarni hisobga oling.
4. Keyingi yilni modellashtiring. Agar tushum 12 000 BHMga yaqinlashayotgan bo‘lsa, QQSli ikki variantni solishtiring va ehtimoliy o‘tish oyini belgilang. Aylanmadan olinadigan soliqdan birinchi marta o‘tishda foyda solig‘idan ozod qilingan yil va keyingi yillarni alohida hisoblang.
5. O‘tishning o‘zi qanchaga tushishini hisoblang. Qoldiqlar bo‘yicha QQSni tuzatish, narxlar va shartnomalarni qayta ko‘rib chiqish, hisob va kassani sozlash — bularning barchasi ham xarajat. Ularni yillik tejov bilan solishtiring.

Xabarnoma yuborishdan oldin tekshiring:

• Faoliyat turi tanlangan rejim uchun istisnolar ro‘yxatiga kirmaydi
  
• Tushum ulushi bo‘yicha asosiy faoliyat turi — savdo, umumiy ovqatlanish yoki xizmatlar (6% uchun)
  
• Yillik daromad prognozi joriy BHM bo‘yicha 12 000 BHM chegarasi bilan solishtirilgan
  
• QQS to‘lovchi mijozlar ulushi hisoblangan
  
• QQSni narxga o‘tkazish mumkinligi baholangan
  
• Yillik QQSli xaridlar va soliqdan oldingi foyda hisoblangan
  
• Kompaniya aylanmadan olinadigan soliqdan birinchi marta chiqayotgan bo‘lsa, foyda solig‘idan ozod qilish hisobga olingan
  
• Tovar-moddiy zaxiralar va asosiy vositalar bo‘yicha QQSni tuzatish ehtimoli baholangan
  
• Mijozlar bilan shartnomalarda soliq rejimi o‘zgarganda narx qanday o‘zgarishi ko‘rsatilgan
  
• Kassa, cheklar va elektron hisobvaraq-fakturalar yangi stavkaga sozlangan
  
• Avvalgi rejimga qachon qaytish mumkinligi ma’lum
  

Kompaniyaning real ma’lumotlari bo‘yicha bunday hisob-kitob CA Consultingning buxgalteriya xizmatlari tarkibiga kiradi.

Xulosa: rejim stavkaga qarab emas, mijozlar va xarajatlarga qarab tanlanadi

2026-yilda «soddalashtirilgan yoki umumbelgilangan tartib» degan savol uchta variantdan tanlovga aylandi. Ularning har biri o‘z biznes turiga mos keladi. Aylanmadan olinadigan soliq ko‘pincha mijozlar aholi bo‘lgan va tushum chegaradan ancha past bo‘lgan joyda yutadi. 6% QQS xaridlar ulushi past bo‘lgan xizmatlarda, ayniqsa B2B segmentida kuchli. Umumbelgilangan tartib xaridlari yuqori va marjasi past bo‘lgan savdo va ishlab chiqarish uchun o‘rnini bosib bo‘lmaydigan variant, shuningdek u QQSni narxga o‘tkazish mumkin bo‘lgan joyda ham yutadi. Aylanmadan olinadigan soliqdan birinchi marta o‘tishda foyda solig‘idan ozod qilish sababli bir yilga javob o‘zgarishi mumkin.

Rejim — bu nafaqat soliq, balki tijorat qarori hamdir. U mijoz uchun narxga, yetkazib beruvchilar bilan muzokaralarga va o‘sish qanchalik og‘riqli bo‘lishiga ta’sir qiladi. Modomiki 6% qoidalari Soliq kodeksida mustahkamlanmagan ekan, to‘g‘ri hisob-kitob nafaqat eng yaxshi, balki eng yomon stsenariyni ham o‘z ichiga olishi kerak.

Maqola axborot xarakteriga ega va soliq maslahati hisoblanmaydi. Rejim bo‘yicha qarorni kompaniyangiz ma’lumotlari asosidagi hisob-kitobga ko‘ra qabul qiling.