O‘zbekistonda chet ellik xodimni qanday ishga olish: ishlash huquqi, hujjatlar, soliqlar va rasmiylashtirish

Kompaniya Qozog‘istondan kuchli dasturchi, Turkiyadan muhandis yoki Germaniyadan moliya direktorini topdi. Nomzod rozi, taklif imzolandi — va shu payt u ertaga ishga chiqa olmasligi ma’lum bo‘ladi. Chet el fuqarosi O‘zbekistonda mehnat shartnomasi bo‘yicha faqat alohida hujjat asosida ishlashi mumkin, uni olish esa taxminan uch hafta vaqt oladi.

O‘z MChJsiga o‘zini direktor qilib tayinlagan mulkdorlar bundan ham ko‘proq xato qiladi: ta’sischi maqomi ishlash huquqini bermaydi. Quyida vaziyatingizni qanday aniqlash, kerakli hujjatni olish, shartnomani rasmiylashtirish va soliqlarda adashmaslik haqida so‘z boradi.

Ishga olish nimadan boshlanadi: huquqiy vaziyatni aniqlang

Birinchi savol «qanday hujjatlar yig‘ish kerak?» emas, balki «chet el fuqarosi kompaniya bilan qaysi rolda bog‘lanadi?». Tasdiqnoma umuman kerakmi yoki yo‘qmi — shu savolga bog‘liq.

Mos mutaxassisni topish va uni qonuniy rasmiylashtirish — ikki alohida vazifa. Agar nomzod hali topilmagan bo‘lsa, lavozim profili va baholashdan boshlang: rahbarlar va noyob ekspertlarni, jumladan xorijdan, SPECTRE executive search xizmati izlaydi. Huquqiy rasmiylashtirishni parallel rejalashtiring, shunda tasdiqnoma olish muddati ishga chiqish sanasini buzmaydi.

Turlicha rasmiylashtiriladigan beshta vaziyat

Mehnat faoliyati huquqini tasdiqlovchi hujjat: bu nima va u qachon kerak

Tasdiqnoma — QR-kodli elektron hujjat bo‘lib, chet el fuqarosiga muayyan ish beruvchida muayyan lavozimda ishlash huquqini beradi. Kundalik nutqda uni ko‘pincha «ishga ruxsat» yoki «ishlash uchun ruxsatnoma» deyishadi. Uni berish tartibi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 22-fevraldagi 86-son qarori bilan tasdiqlangan Ruxsat berish xususiyatiga ega hujjatlarni berish tartibi to‘g‘risidagi yagona nizomning 20-ilovasida belgilangan. Bu ilova — tasdiqnomaning «pasporti», ya’ni aynan shu hujjatni berish tartibini belgilovchi rasmiy tavsif.

Agar ikki hujjat — ish beruvchiga ruxsatnoma va chet el fuqarosiga tasdiqnoma — tilga olingan yo‘riqnomalarga duch kelgan bo‘lsangiz, ular 244-son qaror bilan tasdiqlangan 2019-yilgi Nizom asosida yozilgan. Bu Nizom 2022-yil 1-martdan o‘z kuchini yo‘qotgan.

Tasdiqnoma ish beruvchi va lavozimga bog‘langan. Ishga qabul qilishda lavozim nomini, agar u tasdiqnomada ko‘rsatilganidan farq qilsa, o‘zgartirib bo‘lmaydi. Boshqa ish beruvchiga berilgan tasdiqnoma bo‘yicha ishlash ham umumiy qoidaga ko‘ra mumkin emas.

Tasdiqnoma qachon talab qilinmaydi

Istisnolar tasdiqnoma pasportida va alohida Prezident farmonlarida sanab o‘tilgan. Biznes uchun eng ko‘p uchraydiganlari:

Ta’sischi, direktor va xodim: farqi nimada

Bu xatolarning eng ko‘p uchraydigan manbai, shuning uchun uchala maqomni alohida ko‘rib chiqamiz.

Ta’sischi (MChJ ishtirokchisi) ulushga egalik qiladi, umumiy yig‘ilishda ovoz beradi, dividend oladi. Bular korporativ huquqlar, mehnat emas. Ta’sischi mehnat vazifalarini bajarishni — rahbar sifatida hujjatlarni imzolash, xodimlarni boshqarish, ofisda jadval bo‘yicha ishlashni — boshlamaguncha unga tasdiqnoma kerak emas. Chet ellik ishtirokchili kompaniyani qanday ro‘yxatdan o‘tkazish haqida chet el fuqarosi O‘zbekistonda MChJni qanday ochishi to‘g‘risidagi maqolamizda yozganmiz.

Direktor ishtirokchilar qarori bilan tayinlanadi, lekin mehnat shartnomasi asosida ishlaydi. Demak, chet ellik direktorga tasdiqnoma kerak. Tartib quyidagicha: tayinlash to‘g‘risidagi qaror (bayonnoma) → tasdiqnoma → tasdiqnoma sanasidan oldin bo‘lmagan sanadan boshlab mehnat shartnomasi → YaMMTda ro‘yxatdan o‘tkazish.

Ta’sischi-direktor ikkala maqomni birlashtiradi va unga ikkala qoidalar to‘plami qo‘llanadi. Agar u chet el yoki qo‘shma korxona tashkil etgan bo‘lsa, dastlabki uch oy tasdiqnomasiz rahbarlik qilishi mumkin. Agar uning investitsiyalari kamida 8 500 BHMni tashkil etsa, tasdiqnoma umuman kerak emas. Qolgan barcha hollarda — umumiy tartib.

Alohida holat — chet el kompaniyasi O‘zbekistonga yuborgan xodim. Agar u chet el kompaniyasining xodimi bo‘lib qolsa va uning nomidan o‘zbek mijozga xizmat ko‘rsatsa, bu mahalliy kompaniya tomonidan ishga olish emas. Bunda uning faoliyati chet el kompaniyasining O‘zbekistondagi doimiy muassasasini yuzaga keltirmaydimi va soliq agenti kim bo‘lishini alohida tekshirish kerak. Ishga olishning umumiy tartibini bunday sxemaga ko‘chirib bo‘lmaydi.

Rasmiylashtirish qancha turadi va qancha vaqt oladi

Barcha yig‘imlar bazaviy hisoblash miqdorida (BHM) belgilangan. 2026-yil 1-sentabrdan BHM 440 000 so‘mni tashkil etadi.

Mutaxassisning «yuqori malakali» yoki «malakali» toifasi Prezidentning PQ-4008-son qarori bilan belgilangan mezonlar asosida aniqlanadi. Ularni ariza berishdan oldin tekshiring: yig‘im miqdori ham, tasdiqnomaning eng uzoq muddati ham toifaga bog‘liq.

Chet ellik xodimni ishga olish uchun qanday hujjatlar kerak

Tasdiqnoma uchun, mehnat shartnomasi uchun va migratsiya hisobi uchun hujjatlar — uchta alohida to‘plam. Birinchisi davlat organiga topshiriladi, ikkinchisi kadrlar ishida qoladi, uchinchisi mamlakatda bo‘lishning qonuniyligiga taalluqli.

Chet ellik xodim uchun viza: O‘zbekiston TIV orqali taklifnoma

Agar xodim O‘zbekiston bilan vizaviy rejim amal qiladigan davlat fuqarosi bo‘lsa, uning kirishini oldindan tashkil qilish kerak. Vizasiz chet el fuqarolari bu bo‘limni o‘tkazib yuborishi mumkin.

B-2 ishbilarmonlik vizasi ishbilarmon doiralar vakillari uchun mo‘ljallangan: u bilan muzokaralar yoki suhbat uchun kelish mumkin. Mehnat faoliyati huquqini tasdiqlovchi hujjatni olish uchun hujjatlar topshirilganda ushbu viza haqidagi ma’lumotlar albatta ko‘rsatiladi, garchi vizaning o‘zi ishlash huquqini bermasa ham.

Turistik viza bo‘lajak xodimga to‘g‘ri kelmaydi. U turistik tashkilot taklifnomasi bo‘yicha beriladi, tasdiqnoma uchun ariza qabul qilinadigan vizalar qatorida yo‘q, qonunchilik esa turistni xodimga «o‘tkazish» tartibini nazarda tutmaydi.

Agar xodim hali xorijda bo‘lsa

1.      Tashqi ishlar vazirligining (TIV) Konsullik-huquqiy departamentiga vizaviy ko‘mak to‘g‘risida iltimosnoma bering. Kompaniya chet el fuqarosiga taklifnomani faqat iltimosnoma berilgandan keyin yuborishi mumkin. Unga quyidagilar ilova qilinadi:

• tashkilot blankasidagi viza arizasi;
• evisa.mfa.uz saytidagi elektron anketa;
• taklif qilinayotgan shaxs, rahbar va hujjatlarni topshirishga vakolatli xodim pasportlarining nusxalari;
• tashkilot hujjatlari, rahbar va vakolatli xodimni tayinlash to‘g‘risidagi buyruqlar nusxalari, ishonchnoma.

2.      Qarorni kuting. Hujjatlarni ko‘rib chiqish va vizani rasmiylashtirish muddati — ko‘pi bilan 10 sutka, xorijiy investitsiyali korxonalar uchun — 2 ish kuni. Shundan so‘ng TIV tanlangan konsullikka viza berish to‘g‘risida ko‘rsatma yuboradi — amalda uni teleks deb atashadi.

3.      Bo‘lajak xodim O‘zbekiston konsulligiga safardan kamida 7 kun oldin murojaat qiladi: viza muddati tugaganidan keyin yana kamida 3 oy amal qiladigan pasport, anketa, 35×45 mm o‘lchamdagi ikkita fotosurat. Vizaviy ko‘mak 3 oy amal qiladi — shu muddatda vizani olish kerak.

4.      Kirgandan keyin vaqtincha turgan joyi bo‘yicha ro‘yxatdan o‘ting, mehnat shartnomasi loyihasini tayyorlang va mehnat faoliyati huquqini tasdiqlovchi hujjatni olish uchun hujjatlarni topshiring — tartib «Bosqichma-bosqich rasmiylashtirish tartibi» bo‘limida bayon etilgan.

Keyingi bosqich — «B» (biznes) turidagi vaqtinchalik vizani «E» (ishchi) turidagi vizaga qayta rasmiylashtirish. U O‘zbekistonda ishbilarmonlik vizasi bilan turgan xodim uchun bo‘lgani kabi o‘tadi — keyingi kichik bo‘limga qarang.

Agar xodim O‘zbekistonda ishbilarmonlik vizasi bilan turgan bo‘lsa

Muzokaralar uchun B-2 vizasi bilan kelgan chet el fuqarosi mamlakatdan chiqmasdan ishlashda qolishi mumkin. Kompaniya uning vizasi nusxasini ilova qilib tasdiqnoma oladi, so‘ngra tasdiqnoma nusxasi bilan o‘zining yuridik manzili bo‘yicha Ichki ishlar vazirligiga (IIV) ishlash uchun viza so‘rab murojaat qiladi. Amaldagi viza muddati tugashiga kamida 10 kun qolganda murojaat qilish kerak; ariza 15 ish kunigacha ko‘rib chiqiladi.

IT Park rezidentlari, chet ellik investorlar va ayrim boshqa toifalar uchun maxsus vizalar (IT-viza, investitsiya vizasi) va soddalashtirilgan tartib amal qiladi. O‘zbekiston bilan ikki tomonlama bitimlar tuzilgan davlatlar fuqarolari uchun tartib boshqacha bo‘lishi mumkin — buni hujjatlarni topshirishdan oldin tekshirib oling.

Bosqichma-bosqich rasmiylashtirish tartibi

Quyida butun jarayon qisqa algoritm ko‘rinishida berilgan. Alohida bosqichlar tafsilotlari — hujjatlar, viza, mehnat shartnomasi va YaMMT haqidagi bo‘limlarda.

1. Toifani aniqlang. Chet el fuqarosida yashash uchun guvohnoma yoki istisno uchun boshqa asos bor-yo‘qligini va u mutaxassislarning qaysi toifasiga kirishini tekshiring.
2. Mamlakatda bo‘lish asosini tekshiring. Viza amal qiladimi, vaqtincha turgan joyi bo‘yicha ro‘yxatga olish rasmiylashtirilganmi. Agar xodim hali xorijda bo‘lsa, avval uning kirishini tashkil qiling.
3. Mehnat shartnomasi loyihasini tayyorlang — ish haqi, lavozim va muddat ko‘rsatilgan holda. Lavozim tasdiqnomada ko‘rsatiladigan lavozim bilan bir xil bo‘lishi kerak.
4. Arizani kompaniya nomidan rahbarning ERIsi bilan bering va ko‘rib chiqish uchun yig‘imni to‘lang.
5. Qarorni kuting. Kamchiliklar haqida xabarnoma kelsa, ularni belgilangan muddatda bartaraf eting.
6. Berish uchun yig‘imni ijobiy qarordan keyin besh ish kuni ichida to‘lang. Tasdiqnoma shaxsiy kabinetga keladi.
7. Vizani rasmiylashtiring, agar chet el fuqarosi vizali davlat fuqarosi bo‘lsa: tasdiqnomadan keyin IIV ishlash uchun viza beradi (batafsil — viza haqidagi bo‘limda).
8. Mehnat shartnomasini tuzing — tasdiqnoma sanasidan oldin bo‘lmagan sanadan va uning muddatidan oshmaydigan muddatga, buyruq chiqaring.
9. Shartnomani YaMMTda ro‘yxatdan o‘tkazing va faqat shundan keyin xodimni ishga qo‘ying.
10. Nazorat sanalarini belgilang: tasdiqnoma, viza va ro‘yxatga olish muddati tugashi, uzaytirish uchun ariza berish muddati.

Mehnat shartnomasi va YaMMT: chet el fuqarosi uchun nima o‘zgaradi

Chet el fuqarosi O‘zbekiston fuqarolari bilan teng ravishda Mehnat kodeksi bo‘yicha ishlaydi: o‘sha shartnoma, o‘sha kafolatlar, ta’til, kasallik varaqalari va ishdan bo‘shatish tartibi. Mohiyatan uchta xususiyat bor.

• Shartnoma muddati tasdiqnoma muddatiga bog‘langan. Agar shartnoma muddatsiz, tasdiqnoma esa bir yilga berilgan bo‘lsa, ishlash huquqi baribir tasdiqnoma bilan birga tugaydi.
• Lavozim shartnomada va buyruqda tasdiqnomadagi bilan bir xil bo‘lishi kerak.
• Ishga qo‘yish faqat tasdiqnoma olingandan keyin mumkin. Usiz amalda ishga qo‘yish tasdiqnoma berishni rad etishga asos bo‘lishi mumkin va javobgarlikka sabab bo‘ladi.

YaMMT — mehnat shartnomalari ro‘yxatdan o‘tkaziladigan davlat elektron tizimi. Ro‘yxatdan o‘tkazish fuqarolar uchun bo‘lgani kabi o‘tadi: qog‘ozdagi shartnoma tuzilgan kundan boshlab besh ish kuni ichida ro‘yxatdan o‘tkaziladi, unga o‘zgartirishlar kiritish va uni bekor qilish ham shunday. Umumiy tartibni xodimni qanday rasmiylashtirish: mehnat shartnomasi, YaMMT va sinov muddati haqidagi maqolada batafsil yoritganmiz.

Chet ellik xodimning ish haqidan olinadigan soliqlar

Soliq maqomi fuqarolik bilan emas, balki mamlakatda bo‘lish vaqti bilan belgilanadi. Soliq rezidenti — istalgan ketma-ket 12 oylik davrda O‘zbekistonda 183 kundan ortiq bo‘lgan shaxs.

Ish beruvchi soliq agenti hisoblanadi: u JShDSni hisoblaydi, ushlab qoladi va o‘tkazadi, shuningdek ijtimoiy soliqni o‘zi to‘laydi. To‘lash va hisobot topshirish muddatlari umumiy — hisobot oyidan keyingi oyning 15-sanasidan kechiktirmay.

Hisob-kitob qachon boshqacha bo‘ladi:

• IT Park rezidenti. Mehnat shartnomalari bo‘yicha JShDS 2028-yil 1-yanvargacha 7,5%, ish beruvchi ijtimoiy soliqdan ozod qilingan.
• Xalqaro shartnoma. Xodimning davlati bilan ikki tomonlama soliqqa tortishning oldini olish to‘g‘risidagi bitim soliqqa tortish tartibini o‘zgartirishi mumkin. Uni qo‘llash uchun odatda boshqa davlatning soliq rezidentligi to‘g‘risidagi hujjat kerak bo‘ladi.
• Xorijdan ishlash. Agar norezident chet el fuqarosi O‘zbekistondan tashqarida ishlasa, uning daromadi O‘zbekistondagi manbadan olingan hisoblanadimi — buni alohida tekshirish kerak. Oddiy ish haqi sxemasini avtomatik qo‘llab bo‘lmaydi.
• Mehnat shartnomasi o‘rniga fuqarolik-huquqiy shartnoma. Norezidentga xizmat ko‘rsatish shartnomasi bo‘yicha to‘lovlar o‘z qoidalari bo‘yicha soliqqa tortiladi. Agar shaxs amalda xodim sifatida ishlasa, shartnoma mehnat shartnomasiga qayta tasniflanishi mumkin.

Hisob-kitob misoli

Shartlar: imtiyozlarsiz tijorat kompaniyasi, yashash uchun guvohnomasi bo‘lmagan chet el fuqarosi, oyiga 20 000 000 so‘m hisoblangan ish haqi, mutaxassisning umumiy toifasi.

Malakali mutaxassis uchun bir martalik yig‘imlar 1 276 000 so‘mni tashkil etgan bo‘lar edi, tasdiqnomani esa birdaniga uch yilgacha muddatga olish mumkin. 12,3 mln so‘m farq — toifani oldindan tekshirish uchun yaxshi sabab.

Ish beruvchilarning odatiy xatolari

Chet el fuqarolarining tasdiqnomasiz ishlashi uchun javobgarlik hozir qayta ko‘rib chiqilmoqda: 2026-yil iyul oyida Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksga (MJtK) chet el fuqarolarining o‘zlariga 10 BHMgacha jarima nazarda tutuvchi yangi modda kiritish haqidagi qonun loyihasi birinchi o‘qishda qabul qilindi. Muayyan vaziyatdagi xavflarni baholashda MJtKning amaldagi tahririni tekshiring.

Chet el fuqarosini ishga qo‘yishdan oldingi chek-list

• Huquqiy vaziyat aniqlangan: xodim, direktor, ta’sischi-direktor, masofaviy ish
  
• Istisno uchun asos, agar bo‘lsa, tekshirilgan va hujjatlashtirilgan
  
• Mutaxassis toifasi va yig‘im miqdori aniqlangan
  
• Viza amal qiladi, vaqtincha turgan joyi bo‘yicha ro‘yxatga olish rasmiylashtirilgan
  
• Tasdiqnoma olingan, berish uchun yig‘im to‘langan
  
• Vizali davlatlar uchun — ishchi viza rasmiylashtirilgan
  
• Mehnat shartnomasi tasdiqnoma sanasidan oldin bo‘lmagan sanadan tuzilgan, lavozim mos keladi
  
• Direktor uchun — ishtirokchilarning tayinlash to‘g‘risidagi qarori bor
  
• Shartnoma YaMMTda ro‘yxatdan o‘tkazilgan, buyruq chiqarilgan
  
• Buxgalteriya soliq maqomini biladi: rezidentmi yoki yo‘q, yashash uchun guvohnoma bormi, ikki tomonlama soliqqa tortishning oldini olish to‘g‘risidagi bitim qo‘llanadimi
  
• Kalendarda tasdiqnoma, viza va ro‘yxatga olish muddati tugash sanalari belgilangan
  

Xulosa

O‘zbekistonda chet el fuqarosini ishga olish hujjat yig‘ishdan emas, balki uning roli va maqomini aniqlashdan boshlanadi. Agar istisnolar bo‘lmasa, ish beruvchi 15 ish kunida mehnat faoliyati huquqini tasdiqlovchi hujjatni oladi, so‘ngra shartnoma tuzadi va uni YaMMTda ro‘yxatdan o‘tkazadi. Ish haqidan rezidentlikdan qat’i nazar 12% JShDS ushlab qolinadi, ijtimoiy soliq odatdagidek to‘lanadi, INPS esa faqat yashash uchun guvohnoma egalaridan ushlab qolinadi.

CA Consulting mehnat faoliyati huquqini tasdiqlovchi hujjatni olishda, mehnat shartnomasi va kadrlar hujjatlarini tayyorlashda, shuningdek chet ellik xodimlarning ish haqi va soliqlarini hisoblashda yordam beradi — batafsil «Mehnat faoliyati huquqi» xizmati sahifasida. Agar mos mutaxassisni hali topish kerak bo‘lsa, nomzodlarni izlash va baholashda SPECTRE yordam beradi.